Większość z nas zapewne kojarzy określenie "po kądzieli", ale co to właściwie znaczy? W dawnych czasach bliżsi i dalsi krewni rozróżniani byli na podstawie tego, czy pochodzą ze strony ojca, czy ze strony matki. Krewnymi po kądzieli (inaczej kognatami) nazywano członków rodziny pochodzących ze strony matki. Krewni po mieczu (inaczej agnaci) to z kolei członkowie rodziny pochodzący ze strony ojca. Skąd wywodzą się takie określenia?
Wymienione nazwy nawiązują do tradycyjnego podziału ról. Miecz jako symbol walki kojarzony jest z mężczyzną, kądziel zaś odwołuje się do zajęcia, którym dawniej trudniły się kobiety. Kądziel to pęk włókien z naturalnych materiałów roślinnych lub zwierzęcych, z których przędzono nici na tkaniny. Kądziel stała się symbolem domowych zajęć kobiecych. Określenie "po kądzieli" było zatem równoznaczne z określeniem "linia macierzysta", a określenie "po mieczu" znaczyło tyle, co "linia ojczysta".
Obecnie, mówiąc o swoich krewnych używamy na ogół sformułowania "ze strony matki" lub "ze strony ojca", natomiast określenie "krewny po kądzieli" lub "krewny po mieczu" zaliczane jest raczej do anachronizmów i nie jest spotykane w języku codziennym.
Jak odróżnić, który członek rodziny to krewny po mieczu (krewny po kądzieli), a który to powinowaty? Aby dokładnie zobrazować koligacje rodzinne, powinniśmy zapoznać się z następującymi pojęciami:
Jak dawniej nazywano poszczególnych krewnych po kądzieli i po mieczu? W dawnych czasach większość członków rodziny miała swoje indywidualne nazwy, dzięki czemu poszczególnych krewnych od razu można było przypisać linii macierzystej lub linii ojczystej. Nazwy poszczególnych krewnych po kądzieli i po mieczu przedstawiały się następująco:
W słowniku staropolskim można wyróżnić także terminologię właściwą dla dzieci i wnucząt. Dziecko określane było jako "czędo" lub "dziecię", a dla wnuków zarezerwowane były pojęcia "wnęk" (wnuk) i "wnęka" (wnuczka).
Krewna po mieczu to np. ciotka, czyli siostra ojca. Brat ojca to stryj lub stryjek, a jego żona określana była jako stryjenka. Brat wujeczny lub siostra wujeczna to dzieci stryja (brata ojca). Wielka ciotka lub praciotka to termin zarezerwowany dla siostry babki. Brat babki określany był jako wielki wuj lub stary wuj. Brat dziadka to z kolei wielki stryj lub prastryj.
Wszyscy krewni po mieczu i krewni po kądzieli mieli swoje charakterystyczne nazwy, które pozwalały na umiejscowienie ich w drzewie genealogicznym rodu. Warto przy okazji wspomnieć, jak nazywani byli poszczególni członkowie rodziny po zawarciu związku małżeńskiego. Poniżej porównanie dawnych nazw ze współcześnie stosowaną nomenklaturą:
W dawnych czasach pokrewieństwo po kądzieli nie miało tak dużego znaczenia, jak pokrewieństwo po mieczu. Pokrewieństwo po mieczu było bardzo ważne, ponieważ tą drogą dziedziczony był herb, nazwisko i tytuł szlachecki. Zamożne rody dbały o to, aby poprzez związek małżeński wzbogacić się i podnieść swój prestiż. Zaręczyny i śluby były w związku z tym wydarzeniami o wysokiej randze. Po ślubie kobiety przejmowały nazwisko męża, a swój herb rodowy łączyły z herbem małżonka.