Krewny po kądzieli i krewny po mieczu - kim są dla ciebie? Poznaj staropolskie nazwy członków rodziny

Krewny po kądzieli i krewny po mieczu - to pojęcia, które często pojawiają się w podręcznikach historii. Staropolskie drzewo genealogiczne rodu było bardzo rozbudowaną strukturą, a każdy krewny miał swoją indywidualna nazwę. Jak dawniej nazywano poszczególnych członków rodziny?
Krewny po kądzieli i krewny po mieczu - kim są dla ciebie? Poznaj staropolskie nazwy członków rodziny (zdjęcie ilustracyjne)
Tyler Nix / iStock

Po kądzieli - co to znaczy?

Większość z nas zapewne kojarzy określenie "po kądzieli", ale co to właściwie znaczy? W dawnych czasach bliżsi i dalsi krewni rozróżniani byli na podstawie tego, czy pochodzą ze strony ojca, czy ze strony matki. Krewnymi po kądzieli (inaczej kognatami) nazywano członków rodziny pochodzących ze strony matki. Krewni po mieczu (inaczej agnaci) to z kolei członkowie rodziny pochodzący ze strony ojca. Skąd wywodzą się takie określenia?

Zobacz wideo Piotr Rubik mówi do teściowej po imieniu. Jakie mają relacje?

Wymienione nazwy nawiązują do tradycyjnego podziału ról. Miecz jako symbol walki kojarzony jest z mężczyzną, kądziel zaś odwołuje się do zajęcia, którym dawniej trudniły się kobiety. Kądziel to pęk włókien z naturalnych materiałów roślinnych lub zwierzęcych, z których przędzono nici na tkaniny. Kądziel stała się symbolem domowych zajęć kobiecych. Określenie "po kądzieli" było zatem równoznaczne z określeniem "linia macierzysta", a określenie "po mieczu" znaczyło tyle, co "linia ojczysta".

Obecnie, mówiąc o swoich krewnych używamy na ogół sformułowania "ze strony matki" lub "ze strony ojca", natomiast określenie "krewny po kądzieli" lub "krewny po mieczu" zaliczane jest raczej do anachronizmów i nie jest spotykane w języku codziennym.

Krewny po mieczu - jak rozróżnić krewnych i powinowatych?

Jak odróżnić, który członek rodziny to krewny po mieczu (krewny po kądzieli), a który to powinowaty? Aby dokładnie zobrazować koligacje rodzinne, powinniśmy zapoznać się z następującymi pojęciami:

  • krewny - to osoba mająca z nami wspólnego przodka. Można wyróżnić prostą i boczną linię pokrewieństwa. Do prostej linii pokrewieństwa należą m.in. ojciec, dziadek, pradziadek (czyli przodkowie - inaczej wstępni), a także dzieci i wnuczęta (czyli potomkowie - inaczej zstępni). Do bocznej linii pokrewieństwa zaliczani są krewni, niebędący ani wstępnymi, ani zstępnymi. Będą to np. siostra, brat, kuzyn, ciotka, wujek;
  • powinowaty - to osoba niemająca wspólnego z nami przodka, ale włączona do rodziny poprzez związek małżeński. Do powinowatych należą m.in. rodzice i rodzeństwo małżonka.

Po kądzieli - jak dawniej nazywano krewnych?

Jak dawniej nazywano poszczególnych krewnych po kądzieli i po mieczu? W dawnych czasach większość członków rodziny miała swoje indywidualne nazwy, dzięki czemu poszczególnych krewnych od razu można było przypisać linii macierzystej lub linii ojczystej. Nazwy poszczególnych krewnych po kądzieli i po mieczu przedstawiały się następująco:

  • wuj - to brat matki;
  • wujna/wujenka - to żona brata matki;
  • ciotka (zamiennie ciota) - to siostra matki;
  • pociot (zamiennie naciot) - to mąż siostry matki;
  • brat cioteczny - kuzyn (syn ciotki);
  • siostra cioteczna - kuzynka (córka ciotki);
  • bratankowie/bratanice - to dla kobiety dzieci brata;
  • siostrzeńcy/siostrzenice - to dla kobiety dzieci siostry;
  • synowce/synowice - to dla mężczyzny dzieci brata.

W słowniku staropolskim można wyróżnić także terminologię właściwą dla dzieci i wnucząt. Dziecko określane było jako "czędo" lub "dziecię", a dla wnuków zarezerwowane były pojęcia "wnęk" (wnuk) i "wnęka" (wnuczka).

Krewna po mieczu - pozostałe przykłady nazw członków rodziny

Krewna po mieczu to np. ciotka, czyli siostra ojca. Brat ojca to stryj lub stryjek, a jego żona określana była jako stryjenka. Brat wujeczny lub siostra wujeczna to dzieci stryja (brata ojca). Wielka ciotka lub praciotka to termin zarezerwowany dla siostry babki. Brat babki określany był jako wielki wuj lub stary wuj. Brat dziadka to z kolei wielki stryj lub prastryj.

Krewni po mieczu - członkowie rodziny po ślubie

Wszyscy krewni po mieczu i krewni po kądzieli mieli swoje charakterystyczne nazwy, które pozwalały na umiejscowienie ich w drzewie genealogicznym rodu. Warto przy okazji wspomnieć, jak nazywani byli poszczególni członkowie rodziny po zawarciu związku małżeńskiego. Poniżej porównanie dawnych nazw ze współcześnie stosowaną nomenklaturą:

  • świekier i świekra - to rodzice męża (dzisiejsi teściowie);
  • cieść i cieścia (później odpowiednio: teść i teścia) - to rodzice żony;
  • zięć - mąż córki;
  • snecha - żona syna (dzisiejsza synowa);
  • zełwa (zełwica) - to siostry męża (dzisiejsze szwagierki);
  • dziewierz - brat męża (dzisiejszy szwagier);
  • jątrew/jątrewka - to określenie odnoszące się do żony dziewierza, a także do żony brata (dzisiejszej bratowej).

Pokrewieństwo po kądzieli czy po mieczu - które miało większe znaczenie?

W dawnych czasach pokrewieństwo po kądzieli nie miało tak dużego znaczenia, jak pokrewieństwo po mieczu. Pokrewieństwo po mieczu było bardzo ważne, ponieważ tą drogą dziedziczony był herb, nazwisko i tytuł szlachecki. Zamożne rody dbały o to, aby poprzez związek małżeński wzbogacić się i podnieść swój prestiż. Zaręczyny i śluby były w związku z tym wydarzeniami o wysokiej randze. Po ślubie kobiety przejmowały nazwisko męża, a swój herb rodowy łączyły z herbem małżonka.

Więcej o: